De start van een monumentaal registratieproject

Het Taxandriamuseum is bezig met de registratie van een enorme hoeveelheid kloskant te registreren. Hoe is dit project tot stand gekomen?

Marnix Steenackers: 'De kantcollectie van het Taxandriamuseum is heel uitgebreid en divers. We schatten dat we ongeveer 18.000 stukken in de collectie hebben. Dit varieert van grote stukken zoals tafelkleden, kleine stukjes kant, tot documentatie zoals archieven, tekeningen en blauwdrukken. We hebben vooral veel patronen, vlak textiel, en staalboeken. Met ons registratieproject willen we samen met vrijwilligers deze collectie wetenschappelijk in kaart brengen.'

Sofie Wilder: 'Het project is gestart in september 2023. Een eerste deel van het project was gericht op het inhalen van een achterstand; zoals Marnix aangaf, is er een grote hoeveelheid kloskant in de collectie die nog beschreven moest worden. Deze achterstand is deels het gevolg van vroegere schenkingen, vooral tijdens de coronajaren, toen veel mensen hun kelders en zolders opruimden en kant aan ons schonken. In september 2023 hebben we met een groep vrijwilligers intensief gewerkt aan de catalogisering van deze stukken. Na die maand hebben Marnix en ik een handleiding opgesteld om vrijwilligers te begeleiden in het registreren van kant, aangezien wij zelf weinig ervaring hadden op dat vlak. Gelukkig hebben we ook vrijwilligers die zelf kantklossen en het technische aspect goed kunnen interpreteren.'

Linda Coolen: 'Ik ben in 1979 begonnen met kantklossen. Toen dit project van start ging, was ik net met pensioen en heb ik me aangemeld als vrijwilliger. Het is voor mij een nieuwe hobby geworden.'

De rol van vrijwilligers

Zijn alle vrijwilligers ervaren kantklossers?

Sofie Wilder: 'Niet allemaal. Ongeveer de helft heeft ervaring met kantklossen, de andere helft hebben we een opleiding gegeven. Zelfs als leek kun je, door bepaalde kenmerken te herkennen, bepalen tot welke categorie een kantstuk behoort: is het bijvoorbeeld Mechelse, Rijselse, Binche, of Turnhoutse kant? Er zijn zoveel verschillende soorten kant dat we allemaal wel wat uitgedaagd worden door de diversiteit in de collectie. Gelukkig kunnen we rekenen op een netwerk van hedendaagse kantklossers, die ons helpen bij het identificeren van stukjes kant.'

Linda Coolen: 'Dat klopt. Als het team ergens over twijfelt, kunnen we altijd rekenen op ons netwerk om een hulplijn in te roepen. Vaak herken je een stukje kant omdat je eerder iets gelijkaardigs hebt gezien.'

Sofie Wilder: 'We hebben kantstukken uit heel Vlaanderen in de collectie. We weten niet altijd hoe elk stuk in de collectie van het Taxandriamuseum is terechtgekomen, maar de focus van ons onderzoek ligt op lokale kloskant uit de regio Turnhout.'

Het registratieproces

Hoe verloopt het registratieproces in de praktijk?

Sofie Wilder: 'We zijn in september 2023 begonnen en hebben in die maand al zo’n 400 stuks kunnen verwerken. De groep vrijwilligers werkt zeer efficiënt samen, en dat willen we zeker behouden. Sindsdien komen we elke vrijdag samen en werken we met zes vrijwilligers, wat een ideaal aantal blijkt te zijn.'

Marnix Steenackers: 'Het registreren gebeurt in drie stations. Op het eerste station worden de stukken uitgepakt en onder de loep genomen, waarbij een vrijwilliger informatie zoals afmetingen, labels, stempels, kantkantoor, copyright ... noteert. In het tweede station worden de stukken gefotografeerd, waarbij we zorgen voor wetenschappelijke precisie, zoals het gebruik van een kleurenkaart en meetlat als referentie en fotografie op een neutrale, zwarte achtergrond. Het derde station is de eigenlijke registratie, waarbij allerlei details in een Excelbestand worden bijgehouden. Voor die registratie stelden Sofie en ik een methodiek op voor de noteringen van afmetingen, staat, motief, siergronden, maker ...'

Linda Coolen: 'Er is altijd iemand van het museum zelf aanwezig om vragen te beantwoorden en het proces te bewaken. Wij als ‘leken’ zouden immers anders kunnen fotograferen, labelen of terug verpakken dan de experts. Het gaat wel vooruit, maar we hebben nog veel werk voor de boeg met alles wat er nog in het depot ligt.'

Welke impact wil het project bereiken?

Sofie Wilder: 'Het registratieproject is een schoolvoorbeeld van citizen science, waarbij vrijwilligers en professionele onderzoekers nauw samenwerken. Dankzij de expertise van de kantklossende dames, die getraind zijn in het technisch determineren van kantsoorten, konden we als museumteam enorm veel leren. Voorheen werden we vaak overklast door hun kennis - zij konden in één oogopslag al zien of iets bijvoorbeeld Turnhoutse, Parijse of Valenciennekant was en uit welke periode het kwam. Inmiddels hebben wij, als museum, de basisprincipes onder de knie en kunnen we zelfs over complexere kwesties meepraten. Er is een echte kruisbestuiving geweest tussen de community van kantklossers en ons als wetenschappers. Deze wisselwerking heeft geleid tot een diepgaande samenwerking, waarbij de vrijwilligers leerden van onze wetenschappelijke methoden, terwijl wij profiteerden van hun praktijkervaring en technische vaardigheden. De kantklossers namen bovendien inspiratie mee uit de historische patronen die ze hier ontdekten, wat hun enthousiasme voor een vervolg alleen maar heeft aangewakkerd.'

Uitdagingen en lessen

Ondervonden jullie uitdagingen bij de registratie?

Sofie Wilder: 'Het is soms moeilijk om te bepalen of iets met de hand of machinaal gemaakt is. Het verschil is soms lastig te zien.'

Linda Coolen: 'Datering is soms ook een uitdaging. We moeten vaak met een vergrootglas kijken om alle details te kunnen zien. De determinatie zit ook vaak in die kleine details; je moet naar alles kijken, de tralies, de vorm van de vlechtjes, de slag, de opvulling met motieven, de achtergrond ... En dan komen sommige versieringen ook nog eens terug bij verschillende stijlen. En het consequent blijven met bewoordingen, dat is ook iets om mee op te letten.'

Marnix Steenackers: 'We streven ernaar om het vocabularium voor heel Vlaanderen gelijk te trekken. Een voorbeeldje: een ‘strook’ is een lint waarvan de kanten niet zijn afgewerkt. Zijn de kanten wel afgewerkt, dan noemen we het een boord.'

Sofie Wilder: 'Geduld is een andere uitdaging. We dachten aanvankelijk sneller te kunnen werken, maar het bleek toch een moeizamer proces om een goede methodiek te ontwikkelen. Een voorbeeld: we dachten dat stukjes nummeren relatief snel zou gaan, maar toen vroegen vrijwilligers waar het label precies moest komen. Dan hebben we beslist om het nummeren links onderaan te doen, maar ook dat wierp weer vragen op ...'

Unieke vondsten en toekomstperspectieven

Wat is zowat het meest merkwaardige dat jullie al tegengekomen zijn?

Linda Coolen: 'Ik heb een stukje kant gezien dat in zo’n slechte staat verkeerde dat ik het bijna zou hebben weggegooid. Na onderzoek bleek het echter van eind zestiende eeuw te zijn en dus juist heel kostbaar.'

Sofie Wilder: 'We hebben ook ‘oorlogskant’ ontdekt in de collectie, kant dat tijdens de oorlog werd gemaakt en naar Amerika werd verscheept. Het leukste is dat je na verloop van tijd patronen begint te herkennen en linken ziet tussen verschillende stukken. Het is soms echt detectivewerk, met eurekamomenten wanneer we een stuk aan een maker kunnen toewijzen en iemand uit de anonimiteit kunnen halen. En toegegeven: nu is het een verslaving geworden, ik zie nu overal kant.'

Wat brengt de toekomst nog?

Sofie Wilder: 'In 2025 zal het Taxandriamuseum een nieuwe opstelling presenteren, gebaseerd op ons onderzoeksproject en verrijkt met getuigenissen van familieleden van kantklossers, brieven, rekeningen, en registers. Hiermee willen we niet alleen laten zien dat handgemaakte kant een luxeproduct was dat voor veel geld werd verkocht, maar vooral het verhaal vertellen dat anders verloren dreigt te gaan: het kantklossen vergde talloze uren bloed, zweet en tranen van arbeiders, vaak voor een hongerloon. Dat verhaal mag niet in de plooien van de geschiedenis verdwijnen.'