Kiekjes van de Kermis
Bart G. Moens is historicus en doctoraal onderzoeker bij het Antwerp Research Institute for the Arts, verbonden aan Universiteit Antwerpen. Hij is betrokken bij het Europese SciFair project, dat onderzoek doet naar wetenschapspopularisering op negentiende-eeuwse kermissen. Voor dat onderzoek is het team op zoek naar foto’s van kermissen uit deze periode. Daarvoor lanceerden ze dit voorjaar een oproep om oude ‘Kiekjes van de Kermis’ met hen te delen.
Zoeken naar een speld in de hooiberg
Waarom zijn jullie op zoek naar deze foto’s?
Bart Moens: Beelden van kermissen van voor de Eerste Wereldoorlog zijn dun gezaaid. We vinden ze in stadsarchieven, op posters, postkaarten of bij advertenties en verslagen in kranten. We zoeken nu vooral naar meer spontane beelden die werden gemaakt door bezoekers van de kermis. Zij bieden een ander perspectief op de kermis. Deze foto’s geven ons bijvoorbeeld aanvullende informatie over welke attracties er waren en hoe ze eruit zagen, maar ook over de bezoekers: hoeveel waren er aanwezig? Hoe waren ze gekleed en hoe gedroegen ze zich?
Het lijkt soms op het zoeken naar een speld in een hooiberg om dergelijke foto’s te vinden. Vandaag hebben we bijna allemaal een camera op onze smartphone bij de hand. Dat was 150 jaar geleden natuurlijk helemaal anders, amateurfotografen waren toen nog vrij zeldzaam. Bovendien liggen hun foto’s meestal niet in de publieke archieven, maar wel in privécollecties of bij mensen op zolder. Er zijn jammer genoeg niet zo veel mensen die nog familiefoto’s van voor de Eerste Wereldoorlog bezitten. Een hele uitdaging dus, maar omdat deze foto’s ons een unieke blik kunnen gunnen op de kermissen van toen, zijn het echte pareltjes als we ze vinden.
We praatten met een oma van 93 jaar oud, die prachtige verhalen met ons deelde. Niet alleen over haar eigen jeugd, maar ook de verhalen die ze kende van haar ouders en grootouders. Dat zijn fantastische bronnen van informatie, die we anders niet zouden aantreffen.
Was het daarom belangrijk een brede oproep te lanceren?
Bart Moens: Ja, dat klopt. We proberen een zo breed mogelijk publiek te bereiken. Iedereen die nog een oude foto van de kermis heeft, kan deze delen op onze website. Wie hulp nodig heeft bij het digitaliseren of opladen van de foto, helpen we met plezier een handje.
Een belangrijke doelgroep in ons project zijn bovendien de foorkramers zelf, die vaak al generaties lang in de wereld van kermissen vertoeven. Aanvankelijk was de afstand tot ons als academische onderzoekers vrij groot. Maar ze zijn terecht heel fier op hun ambacht en hechten veel waarde aan hun geschiedenis. In die passie kunnen we elkaar vinden. Stap voor stap bouwen we vertrouwen op, en zo krijgen we pareltjes van kennis en geschiedenis te horen en te zien. Zoals toen we een tijdje geleden interviews afnamen bij een familie foorkramers uit Charleroi. Daar praatten we met de oma van 93 jaar oud, die prachtige verhalen met ons deelde. Niet alleen over haar eigen jeugd, maar ook de verhalen die ze kende van haar ouders en grootouders. Dat zijn fantastische bronnen van informatie, die we anders niet zouden aantreffen.
De cirkel is rond
Hoe zag de kermis er 150 jaar geleden eigenlijk uit?
Bart Moens: Op het eerste zicht niet zo heel anders dan vandaag. Het was ook toen een bonte verzameling van kraampjes met spelletjes, eten en drinken, zoals schietkramen en smoutebollenkramen. Van smoutebollen gesproken, die verschenen in de negentiende eeuw voor het eerst op de kermissen in onze streken. Je moet er maar eens op letten: veel van de kermiskramen vandaag verwijzen nog heel expliciet naar hun lange traditie in het maken ervan. Maar er waren net zo goed al mechanische attracties dankzij de ingrijpende technologische ontwikkelingen uit die periode, zoals carrousels op stoom.
Wat wel verschillend was ten opzichte van nu, is dat kermissen vroeger een grote rol speelden in het populariseren van kennis en technologie. 100 tot 150 jaar geleden circuleerde informatie nog veel trager dan vandaag. Er was nog maar weinig visuele communicatie en mensen waren gemiddeld minder geschoold. Rondtrekkende attracties op de plaatselijke kermissen deelden kennis over geografie, geschiedenis, actualiteit en wetenschappelijke ontwikkelingen. Dat deden ze via spectaculaire shows en beelden, bijvoorbeeld met grote panoramische afbeeldingen van verre landen of historische veldslagen. Daarnaast reisden anatomische musea rond, die de werking van het lichaam en de medische vooruitgang uit de doeken deden. En natuurlijk maakten veel mensen er voor het eerst kennis met nieuwe technologieën als fotografie en cinema.
Kermissen speelden vroeger een grote rol in het populariseren van kennis en technologie. Rondtrekkende attracties op de plaatselijke kermissen deelden kennis over geografie, geschiedenis actualiteit en wetenschappelijke ontwikkelingen.
Dit voorjaar waren jullie met het ‘Kiekjesteam’ aanwezig op de Sinksenfoor om aandacht te genereren voor jullie oproep. Hoe kwamen jullie daar terecht?
Bart Moens: Dat was het idee van de communicatiepartner in ons project, Julie De Smedt. (wetenschapscommunicator.be) Zij stimuleert ons om ons onderzoek aan actuele gebeurtenissen te linken, om zo publieke aandacht te genereren. Zo kwamen we bij de Sinksenfoor terecht. Tijdens het openingsweekend stonden we er met een groot LED-scherm, waarop we afbeeldingen van de kermis van 150 jaar geleden toonden. We gaven daarbij een woordje uitleg over de kermis van vroeger en het gaf ons de kans om onze oproep te verspreiden. We hadden oude postkaarten van de kermis herdrukt en informatie over ons project op de achterzijde toegevoegd. We hebben er die dag heel wat uitgedeeld. Ik had stiekem gevreesd dat we ze bij het opruimen een paar meter verder vertrappeld op de grond zouden vinden, maar dat was niet het geval! Mensen stelden ze blijkbaar echt op prijs als souvenir.
Er was heel wat belangstelling voor ons onderzoek. De postkaartjes en het scherm werkten heel goed als gespreksstarter. Mensen werden nieuwsgierig en gingen vanzelf vragen stellen en herinneringen delen. Maar wat ik misschien nog het mooiste vond, was dat we op een bepaalde manier de cirkel rond maakten. 150 jaar geleden hadden kermissen een belangrijke functie in de wetenschapspopularisering en -communicatie. En nu brachten wij op de kermis ons eigen wetenschappelijk onderzoek naar de kermis van toen aan de man.