Vijf jaar Communicatiegids voor Burgerwetenschap: In gesprek met de makers
Vijf jaar geleden, op 18 november 2019, publiceerde Scivil de communicatiegids ‘Communicatie bij burgerwetenschap’. Deze gids biedt de bouwstenen voor het opstellen van een communicatieplan voor burgerwetenschapsprojecten en geeft praktische tips en tools om deze plannen effectief uit te voeren. Nu, vijf jaar later, spraken we opnieuw met de auteurs: wetenschapscommunicator Hilde Devoghel, onderzoeker Carina Veeckman en wetenschapsjournalist Liesbeth Gijsel. Zij blikken terug op het ontstaan en de impact van de gids, en delen hun visie op de toekomst van communicatie binnen burgerwetenschap.
In 2019, toen Scivil nog in haar kinderschoenen stond, werd al gauw duidelijk dat ‘communicatie’ een aspect was waar heel wat citizenscienceprojecten moeite mee hadden. Vanaf het begin kwamen er bij Scivil veel vragen binnen rond het communicatieaspect van projecten. Al snel werd duidelijk dat Scivil deze vragen wilde bundelen in een gids die projecten heel wat kon bijleren over de verschillende aspecten van communicatie binnen citizen science. En zo klopten we aan bij Hilde Devoghel, die een indrukwekkend cv heeft opgebouwd met rollen als ghostwriter, moderator, copywriter en initiator van de Kinderuniversiteit; Carina Veeckman die als onderzoeker verbonden is aan imec-SMIT en haar strepen verdiende in haar onderzoek naar de impact van sociale innovatie, citizen science en engagement; en Liesbeth Gijsel, die als journalist al jaar en dag voor EOS werkt en daar ook het burgerwetenschapsplatform Iedereen Wetenschapper oprichtte. Deze kleppers lieten we vijf jaar na datum nog eens aan het woord over onze Communicatiegids.
Gids met impact
De communicatiegids bestaat nu vijf jaar. Welke impact heeft de gids volgens jullie gehad op burgerwetenschapsprojecten?
Hilde Devoghel: ‘Ik merk dat de gids echt heeft bijgedragen aan een structurele aanpak van communicatie binnen burgerwetenschapsprojecten. Waar communicatie vroeger vaak een bijzaak was, zien we nu dat initiatiefnemers het als een essentieel onderdeel van hun project beschouwen. Ze beseffen dat goede communicatie tijd, aandacht en zelfs dedicated personeel vraagt. Steeds meer mensen begrijpen dat communicatie echt een vak apart is en niet iets is dat je er ‘even’ bij doet.’
Carina Veeckman: ‘De gids heeft een breed publiek bereikt. Ze is zelfs erkend als Responsible Research and Innovation Tool en wordt in de wetenschappelijke literatuur vaak aangehaald, bijvoorbeeld in The Science of Citizen Science. Deze erkenning laat zien dat de gids mensen bewuster heeft gemaakt van de rol die communicatie speelt. Er is duidelijk een verschuiving gekomen waarbij projectleiders begrijpen dat communicatie niet alleen nodig is om informatie te verspreiden, maar ook om deelnemers echt te betrekken.’
Liesbeth Gijsel: ‘De stappen in de gids blijven bovendien actueel en relevant, wat voor mij bewijst dat we iets hebben gemaakt dat projecten op lange termijn kan helpen. Ik denk ook dat de gids bij financiers heeft geholpen om communicatie als belangrijk onderdeel van een project te erkennen, wat een gigantische stap voorwaarts is.’
Ik merk dat de gids echt heeft bijgedragen aan een structurele aanpak van communicatie binnen burgerwetenschapsprojecten. Waar communicatie vroeger vaak een bijzaak was, zien we nu dat initiatiefnemers het als een essentieel onderdeel van hun project beschouwen.
Vijf jaar: een wereld van verschil in het communicatielandschap?
Het communicatielandschap staat nooit stil. Merken jullie veel veranderingen op voor citizenscienceprojecten?
Liesbeth: ‘Het socialemedialandschap evolueert snel. Waar Facebook in 2019 nog dominant was, zijn nu vooral TikTok, Instagram en YouTube belangrijker geworden. Video en visuele content spelen hierin een steeds grotere rol, wat ook vraagt dat projectleiders nieuwe vaardigheden ontwikkelen of meer samenwerken met mensen die die expertise hebben.’
Hilde: ‘Ik merk dat de rol van sociale media binnen projecten veranderd is: het gaat nu niet alleen om informeren, maar ook om een band op te bouwen met de deelnemers. Sociale media zijn een belangrijke schakel geworden in het motiveren van mensen om betrokken te blijven tijdens het hele project. Dat betekent dat je meer aandacht moet besteden aan storytelling en dat je een duidelijke lijn hebt in je communicatie.’
Carina: ‘Er wordt ook meer gewerkt met communicatiebureaus die helpen bij het ontwikkelen van een eigen identiteit of merk voor projecten. Branding is iets dat je nu bij succesvolle projecten vaker ziet, zoals bij Curieuzeneuzen en Isala. Een herkenbare identiteit kan helpen om op te vallen en meer deelnemers aan te trekken, maar is zeker niet vanzelfsprekend. Toch denk ik dat meer en meer burgerwetenschapsprojecten hierbij baat kunnen hebben.’
De gids heeft een breed publiek bereikt. Ze is zelfs erkend als Responsible Research and Innovation Tool en wordt in de wetenschappelijke literatuur vaak aangehaald. Deze erkenning laat zien dat de gids mensen bewuster heeft gemaakt van de rol die communicatie speelt.
Trends van de toekomst
Hoe zien jullie de toekomst van communicatie in burgerwetenschapsprojecten? Zijn er trends die volgens jullie meer aandacht verdienen?
Liesbeth: ‘Artificiële intelligentie (AI) zal de komende jaren steeds meer invloed hebben, ook op communicatie binnen citizen science. AI-tools kunnen bijvoorbeeld helpen bij het maken van content, bij vertalingen, of bij het samenvatten van complexe informatie. Maar we moeten blijven verifiëren wat AI voortbrengt, want AI is zeker nog niet altijd even betrouwbaar. Het blijft belangrijk dat we bewaken dat de content authentiek is en echt aansluit bij de doelgroep.’
Hilde: ‘Ik verwacht dat visuele content, zoals video's en infographics, nog belangrijker zal worden. Mensen lezen minder lange teksten en willen snel de essentie begrijpen. Korte, krachtige video's of beelden kunnen daarbij helpen. Er zijn bovendien steeds meer tools waarmee je snel visuele content kunt maken, wat het toegankelijker maakt voor projectleiders zonder uitgebreide middelen.’
Carina: ‘Inclusie en diversiteit binnen citizen science verdienen ook meer aandacht in de toekomst. Er wordt veel data verzameld door een diverse groep mensen, maar vaak wordt er toch eenzelfde, homogene doelgroep aangesproken. Het zou goed zijn als we de communicatiestrategieën kunnen uitbreiden zodat iedereen zich echt aangesproken voelt en er een bredere vertegenwoordiging is binnen burgerwetenschapsprojecten.’
De stappen in de gids blijven actueel en relevant, wat voor mij bewijst dat we iets hebben gemaakt dat projecten op lange termijn kan helpen. Ik denk ook dat de gids bij financiers heeft geholpen om communicatie als belangrijk onderdeel van een project te erkennen, wat een gigantische stap voorwaarts is.
Advies van de communicatie-experts
Wat is jullie gouden raad voor nieuwe burgerwetenschapsprojecten die willen werken aan sterke communicatie?
Carina: ‘Mijn advies is: leer je doelgroep goed kennen en zet die kennis om in concrete stappen. Veel projecten beginnen met een specifieke doelgroep in gedachten, maar verliezen die vervolgens uit het oog. Zorg ervoor dat je regelmatig feedback krijgt van je doelgroep om zeker te weten dat je nog steeds aansluit bij hun verwachtingen.’
Hilde: ‘Bouw een sterk netwerk van partners op, nog voor je project start. Partners kunnen je helpen om je boodschap te verspreiden en een breder publiek te bereiken. Investeer in die relaties, want zij zijn vaak de sleutel tot een succesvol project.’
Liesbeth: 'Denk goed na wat voor deelnemers je nodig hebt of wilt bereiken voor je project en probeer die mensen of organisaties vanaf het begin te betrekken. De meest succesvolle projecten zijn vaak degenen die een duidelijke focus hebben en weten waarom ze juist die specifieke doelgroep willen bereiken. En vergeet niet om te blijven communiceren tijdens het hele project. Het helpt om mensen betrokken te houden en zorgt ervoor dat de resultaten van het project breed gedeeld worden.’
Liesbeth Gijsel, Hilde Devoghel & Carina Veeckman
Interview en eindredactie door Sanne Strouven