Kunnen jullie jezelf en jullie rol in het project 'Saving Private Orion' voorstellen?
Stijn Vanderheiden: Ik ben vrijwilliger bij Levende Nacht vzw, een organisatie die zich inzet voor het behoud van de nacht voor zowel mens als milieu. Onze organisatie organiseert onder andere al 20 jaar lang de ‘Nacht van de Duisternis. Mijn interesse in sterrenkunde bracht me hier, maar niet alleen sterrenkundigen hebben baat bij donkere nachten, ook veel dier- en plantensoorten hebben de duisternis nodig.
Maaike Dubois: Ik werk als educatief medewerker bij de UGent Volkssterrenwacht Armand Pien. Ons project 'Saving Private Orion' is ontstaan uit een suggestie van een collega, Jan Scheers, die sterk bezig was met nachtfotografie. Hij stelde voor om een sterrentelling te doen, en dit idee hebben we opgepikt en uitgewerkt tot een volwaardig project, dat in 2025 voor de vierde keer plaatsvindt.

Wat is het doel van 'Saving Private Orion'?
Maaike Dubois: Het doel is om lichtvervuiling in kaart te brengen door mensen sterren te laten tellen in het sterrenbeeld Orion. Dit doen we in samenwerking met het internationale project Globe at Night. De gegevens die we verzamelen, helpen ons om een beter beeld te krijgen van de lichtvervuiling in verschillende gebieden.
Stijn Vanderheiden: We vragen mensen om op verschillende locaties en tijdstippen sterren te tellen. Dit helpt ons om een gedetailleerd beeld te krijgen van de lichtvervuiling. Het is interessant om te zien hoe de helderheid van de hemel zelfs over korte afstanden verandert. Op een felverlicht voetbalveld is de lichtvervuiling bijvoorbeeld heel sterk, maar als je achter de voetbalkantine uit het licht van de grote schijnwerpers staat, kan je al veel meer van de sterrenhemel zien. 

Waarom is het belangrijk om lichtvervuiling te meten?
Stijn Vanderheiden: Lichtvervuiling heeft een grote impact op zowel dieren als mensen. Insecten hebben bijvoorbeeld duisternis nodig om te foerageren, en zonder hen hebben vleermuizen minder voedsel. Het is een kettingreactie die de hele biodiversiteit beïnvloedt. Bovendien heeft lichtvervuiling ook negatieve effecten op de menselijke gezondheid.
Astronomen van het Amerikaanse NOIRLab verzamelen internationale data over lichtvervuiling. Die data tonen aan dat de lichtvervuiling internationaal jaarlijks met meer dan 2% toeneemt. 2% lijkt op het eerste zicht niet veel, maar elk jaar 2% meer lichtvervuiling telt verontrustend snel op. 
Maaike Dubois: Hoewel lichtvervuiling relatief eenvoudig op te lossen is door simpelweg lichten uit te doen, liggen weinig mensen wakker van het probleem. Daarom proberen we met ons project ook bewustzijn te creëren en mensen te laten zien hoe waardevol donkere nachten zijn.

Hoe organiseren jullie het project en welke rol spelen vrijwilligers?
Maaike Dubois: Het project is een samenwerking tussen de UGent Volkssterrenwacht en Levende Nacht. We organiseren in januari 2025 de vierde editie van ‘Saving Private Orion’, we groeien nog volop en werken nauw samen met andere sterrenwachten in Vlaanderen.  
Stijn Vanderheiden: Saving Private Orion draagt data bij aan het internationale ‘Globe at Night’ project. Globe at Night verzamelt elke maand tijdens de nieuwe maan data over lichtvervuiling. Dat doen ze meestal op basis van het sterrenbeeld Casiopeia, dat is het hele jaar door zichtbaar. Bij Saving Private Orion doen we het iets anders: we zetten één keer per jaar tijdens de donkere wintermaanden een campagne op in Vlaanderen om op basis van het sterrenbeeld Orion de lichtvervuiling te meten. Orion is een mooi en gemakkelijk te vinden sterrenbeeld. We moedigen één week lang zo veel mogelijk mensen aan om ’s nachts naar buiten te gaan en aan te geven hoe helder Orion te zien is.
Maaike Dubois: Technisch gezien ‘tellen’ we dus geen sterren om de lichtvervuiling te meten. We gebruiken het waarnemingsplatform van Globe At Night: daarop moeten mensen kiezen uit verschillende afbeeldingen van het sterrenbeeld met meer of minder hemellichamen. Als ze een afbeelding met weinig sterren kiezen, is er veel lichtvervuiling op deze plek, kiezen ze er een met veel sterren, dan is er weinig lichtvervuiling. 
 

Jullie vertelden daarnet dat weinig mensen wakker liggen van lichtvervuiling. Hoe overtuigen jullie deelnemers om mee te doen?
Maaike Dubois: Mensen zijn van nature uit gefascineerd door de sterren, daar spelen we met dit project natuurlijk op in. Het is een heel laagdrempelige manier om de sterrenhemel beter te leren kennen. Het project vindt plaats in de donkere wintermaanden na de feestdagen. Ideaal om dan even naar buiten te gaan en sterrenbeelden te zoeken met familie en vrienden. Onze communicatie legt daarom ook sterk de focus op dat warme, verbindende effect van samen sterren kijken.
We organiseren daarnaast met de sterrenwacht verschillende activiteiten rond lichtvervuiling in deze periode: lezingen, maar ook lichthinderwandelingen.
Stijn Vanderheiden: Die lichthinderwandelingen zijn bijzonder. We organiseren ze al langer vanuit Levende Nacht, maar tijdens Saving Private Orion vertrekken ze in de zes Vlaamse sterrenwachten. Je wandelt met een gids door de stad, op zoek naar plekken met meer of minder lichthinder. Zo’n nachtwandeling is altijd heel sfeervol en je kijkt op die manier eens met een andere blik naar de stad.
Maaike Dubois: Een cruciale factor voor ons project is het weer. Tijdens onze meetcamapgne in 2024 was het dagenlang zwaarbewolkt, waardoor er heel weinig sterren te zien waren. Bij zo’n weer heeft het geen zin om mensen te mobiliseren om voor ons te gaan waarnemen. We zitten in de weken en dagen vooraf dus aan het weerbericht gekluisterd. Onze persberichten over Saving Private Orion werden de voorgaande jaren regelmatig opgepikt door lokale en nationale media. We zien steeds een toename in deelname net nadat we in de krant of in het nieuws zijn verschenen.
 

Wat zijn jullie toekomstplannen voor 'Saving Private Orion'?
Maaike Dubois: We willen het project blijven uitbreiden en meer organisaties betrekken. Omdat lichtvervuiling een probleem is dat meer dan alleen astronomen treft, maar ook een impact heeft op de gezondheid van mensen en dieren, zijn er ongetwijfeld interessante partnerschappen mogelijk met natuur- en gezondheidsorganisaties. Het zou prachtig zijn als 'Saving Private Orion' net zo bekend wordt als het Vogelweekend van Natuurpunt. 
Stijn Vanderheiden: Op dit moment dragen we met onze data bij aan de internationale databank over lichtvervuiling, maar onderzoeken we de specifieke situatie in Vlaanderen nog niet echt. We moeten nog enkele jaren data verzamelen om dat te kunnen, maar het zou erg interessant zijn om te onderzoeken hoe lichtvervuiling in Vlaanderen evolueert en welke lokale verschillen er optreden.