Factor van fijn stof

We weten dat fijn stof vroegtijdige sterfte en langdurige effecten op de levenskwaliteit veroorzaakt, dus inzetten op minder houtverbranding is letterlijk van levensbelang?

Bram Verbeek: ‘Dat klopt. De meeste burgers gaan ervan uit dat fijn stof voornamelijk veroorzaakt wordt door verkeer en industrie, maar we weten dat het aandeel van houtverbranding substantieel is. Alleen is er op dit moment geen methodiek beschikbaar om de bijdrage van houtstook zichtbaar te maken op luchtkwaliteitskaarten. We weten niet exact waar, wanneer of hoe er gestookt wordt.’ 
Jordy Vercauteren: ‘Op basis van bevragingen schatten we wel de totale uitstoot van fijn stof door houtverbranding in Vlaanderen. Die bedraagt ongeveer 5.000 ton fijn stof per jaar, wat ongeveer de helft is van alle Vlaamse uitstoot. Dus houtverbranding is een niet te onderschatten factor. Een factor die we met onze kleinschalige metingen door burgers, voor burgers zichtbaar willen maken.’

Hoe realiseerden jullie die lokale screening van de luchtkwaliteit?

Jordy Vercauteren: ‘We zijn vorig jaar in de winter begonnen in Hove bij Antwerpen. Met low-costsensoren fietsten, liepen of wandelden burgers in totaal zo’n 500 kilometer af door de straten van de gemeente. Sommigen hielden een logboek bij en noteerden relevante informatie, bijvoorbeeld over de oorzaak van waargenomen pieken in fijn stof. Hun metingen waren meteen zichtbaar op een website, wat hun enthousiasme om op pad te gaan stimuleerde.’ 
Bram Verbeek: ‘Dit jaar zijn we een stap verder gegaan: we hebben meer locaties geselecteerd en een drietal groepen gedefinieerd. Via een oproep op sociale media konden we een beroep doen op een fietskoerierbedrijf in Antwerpen, een loopclub in Gent en burgers uit woonwijken in Eksaarde, Hoeilaart en Kuringen. Op die manier kregen we zowel zicht op een stedelijke als landelijke context. De burgers gebruikten mobiele fijnstofsensoren van ongeveer de grootte van een smartphone. Ze zijn zo’n twee maanden op stap geweest.’

Stofpieken

Intussen organiseerden jullie een terugkommoment voor de deelnemers. Wat waren de belangrijkste conclusies?

Jordy Vercauteren: ‘Houtverbranding kwam naar voor als de meest uitgesproken lokale bron van fijn stof. In Hove was 95% van de geïdentificeerde stofpieken het gevolg van houtverbranding.’ 
Bram Verbeek: ‘De resultaten in Eksaarde, Hoeilaart en Kuringen kwamen vrij goed overeen met de metingen in Hove en met de ervaringen van de deelnemers zelf op het terrein, onder andere wat betreft reukhinder. Met dit verschil dat die waargenomen hinder nu objectief meetbaar en vergelijkbaar was. Zo’n project heeft het voordeel dat wat onzichtbaar is, zichtbaar wordt en dat de bewustwording toeneemt. Je visualiseert de hinder en zelfs mensen die hout verbranden zijn verrast over de impact van houtverbranding op de luchtkwaliteit in de buurt. Je kan de belangrijkste conclusies nakijken op de website samenvoorzuiverelucht.’ 
Jordy Vercauteren: ‘In Hove gaven de deelnemers aan dat de impact van houtstook heel duidelijk was, maar dat die van verkeer kleiner was dan ze verwacht hadden. Zeker op het vlak van fijn stof zijn auto’s er de laatste jaren sterk op vooruit gegaan. Een kleine vergelijking om dat te illustreren: als je de gemiddelde houtkachel in Vlaanderen ongeveer vier uur laat branden, wordt ongeveer 50 gram fijn stof uitgestoten, een gemiddelde auto produceert daarentegen milligrammen fijn stof per kilometer. Met een gemiddelde auto zou je momenteel al meer dan 2.500 km moeten afleggen om eenzelfde uitstoot van vier uur houtstook te bereiken.’ 

No burn days

Is er ook een verschil in uitstoot merkbaar tussen een houtkachel en een open haard?

Jordy Vercauteren: ‘Jazeker. Een open haard is heel inefficiënt en stoot ongeveer dubbel zoveel fijn stof uit als een gewone houtkachel. Een pelletkachel stoot dan weer minder uit dan een gewone kachel. Maar naast het type toestel heeft ook de manier van stoken een impact. Stoken met onvoldoende droog hout, bij weinig wind, mistig weer of met verminderde luchttoevoer doet de uitstoot nog toenemen. Eigenlijk is er maar één vuistregel op het vlak van recreatieve houtstook en dat is: stook liefst zo weinig mogelijk. En al zeker niet op mistige, windstille dagen.’

Een verbod vanwege het beleid op dergelijke dagen zou een oplossing kunnen zijn?

Jordy Vercauteren: ‘In bepaalde regio's in de Verenigde Staten werkt men met zogenaamde 'no burn days', waarbij houtstook tijdelijk niet toegestaan is op dagen met slechte luchtkwaliteit. In Vlaanderen kiest men voor een sensibiliserende aanpak via stookadvies op dagen met ongunstige weersomstandigheden. Dat advies is niet bindend en bereikt niet altijd een breed publiek. Sommige gemeenten hebben wel een tijdelijk stookverbod opgenomen in hun politiereglement, al lijkt die maatregel in de praktijk amper gehandhaafd.’ 
Bram Verbeek: ‘Dat is meteen de reden waarom we vanuit VMM inzetten op sensibilisering via burgerwetenschapsprojecten. We zouden onze metingen graag samen met partners uitrollen op een grotere schaal, of inbedden in een Europees project. Zoveel mogelijk mensen bewust maken en maatregelen bespreekbaar maken: dat is onze intentie op lange termijn. Burgers kunnen steeds luchtkwaliteitssensoren bij ons ontlenen om zelf de impact van houtverbranding te zien op de lucht die ze inademen.’